1. Mudârebe Akdinin Tanımı ve Fon Toplamadaki Taraflar
Mudârebe, taraflardan birinin sermayeyi, diğerinin ise emeğini ve işletme bilgisini ortaya koyduğu; elde edilen kârın önceden kararlaştırılmış oranlar üzerinden paylaşıldığı bir ortaklık akdidir. İslam hukukunda kırâz olarak da adlandırılan bu sözleşme, sermaye sahibi ile emek sahibini bir araya getirerek ekonomik faaliyetin finansmanını sağlar.
Mudârebe akdinde sermaye sahibine rabbü’l-mâl, sermayeyi işleten ve emeğini ortaya koyan tarafa ise mudârib denilir. Fon toplama tarafında müşteri rabbü’l-mâl, katılım finans kuruluşu ise mudârib konumundadır. Müşteri, belirli bir süre boyunca değerlendirilmek üzere sermayesini kuruluşa teslim eder. Kuruluş da bu fonları sözleşme hükümleri ve katılım finans esasları çerçevesinde değerlendirir.
Bu yönüyle müşteri ile katılım finans kuruluşu arasındaki ilişki, klasik borç-alacak ilişkisinden farklıdır. Müşteri, önceden belirlenmiş ve garanti edilmiş bir getiri elde eden alacaklı değil; gerçekleşen yatırım sonucuna sözleşmede belirlenen oran üzerinden katılan sermaye sahibidir.
2. Mudârebe Akdinde Kâr ve Zararın Paylaşımı
Mudârebe akdinde kâr, taraflar arasında önceden kararlaştırılan oranlar üzerinden paylaşılır. Örneğin gerçekleşen kârın yüzde 80’inin sermaye sahibine, yüzde 20’sinin mudâribe ait olması kararlaştırılabilir. Bu oran, yatırımın sonunda ortaya çıkan kâr üzerinden uygulanır; belirli bir tutarda kâr veya sermayeye oranla sabit getiri garantisi oluşturmaz.
Ticari faaliyetin olağan riskleri sonucunda zarar meydana gelmesi hâlinde, sermayede oluşan mali kayıp kural olarak sermaye sahibine aittir. Mudârib ise emeğinin karşılığını alamamış olur. Ancak mudâribin kasıtlı davranışı, kusuru, ihmali veya sözleşme şartlarına aykırı hareketi nedeniyle ortaya çıkan zararlar bu kuralın dışındadır.
Mudârib, kasıt, kusur, ihmal veya sözleşmeye aykırılık bulunmadığı sürece sermayeyi tazmin etmekle yükümlü değildir. Mudâribin sorumluluğu, kendisine tevdi edilen sermayeyi sözleşme hükümlerine ve gerekli özen yükümlülüğüne uygun şekilde yönetmesini sağlamaktır.
3. Katılma Hesaplarında Mudârebe
Mudârebe, katılma hesaplarının işleyişinde temel bir öneme sahiptir. Müşteri, kırık vade, 32 gün, 90 gün veya bir yıl gibi farklı vadelerde katılma hesabı açtığında, mudârebe akdi kapsamında müşteri sermayeyi sağlayan (rabbü'l-mâl), katılım finans kuruluşu ise bu fonları yöneten ve değerlendiren (mudârib) taraf konumundadır.
Hesabın vadesi, kârın hangi dönem için hesaplanacağını ve dağıtım süreçlerini etkiler; ancak tek başına belirli bir kârın elde edileceği veya garanti edildiği anlamına gelmez.
Katılım bankalarının 32 günden daha kısa vadeli katılma hesabı açabilmesi ise yakın dönemde mümkün hâle gelmiştir. Uzun yıllar boyunca kırık vadeli katılma hesabı açamayan katılım bankalarının bu imkâna kavuşmasında, günlük kâr payı hesaplamasının mümkün hâle gelmesi ve danışma komitelerinin uygun görüşleri etkili olmuştur. Bu doğrultuda BDDK tarafından ilgili mevzuatta değişiklik yapılmış ve daha kısa vadeli katılma hesaplarının açılmasının önü açılmıştır.
Katılım finans kuruluşu, farklı müşterilerden topladığı fonları bir havuzda bir araya getirir ve katılım esaslarına uygun şekilde değerlendirir. Böylece mudârebe, müşteri ile kuruluş arasındaki sözleşmenin yanında fonların ekonomik faaliyetlere aktarılmasını sağlayan finansal aracılık mekanizmasının da temelini oluşturur.
4. Katılma Hesaplarında Kâr Paylaşım Oranı ve Havuz Yapısı
Katılma hesaplarında kâr paylaşımı, müşteri ile katılım finans kuruluşu arasında sözleşmeyle belirlenen oranlar çerçevesinde yürütülür. Örneğin ilgili hesap grubunda dağıtıma esas kârın yüzde 80’inin sermaye sahiplerine, yüzde 20’sinin kuruluşa ayrılması kararlaştırılabilir. Yüzde 90’a 10 veya yüzde 95’e 5 gibi farklı oranlar da söz konusu olabilir.
Oranların belirlenmesinde ürünün özellikleri, hesap grubu, vade, kuruluşun fon toplama stratejisi ve ticari koşullar etkili olabilir. Ancak oranlar, garanti edilmiş getiri şeklinde sunulmaz.
Havuz sisteminde farklı müşterilerin fonları ortak bir yatırım çerçevesinde değerlendirildiğinde, kârın hesap sahiplerine dağıtılmasında fonların havuza katılım süresi, tutarı, hesap grubunun özellikleri, yatırım sonuçları ve dağıtım hesaplama yöntemleri dikkate alınır.
5. Toplanan Fonların Finansman Faaliyetlerine Aktarılması
Kuruluş, müşterilerden topladığı fonları katılım finans esaslarına uygun finansman yöntemlerinde veya hazine işlemlerinde değerlendirir. Bu faaliyetlerden elde edilen getiriler, ilgili havuzun kâr ve zarar hesaplamalarına yansıtılır.
Müşteri ile katılım finans kuruluşu arasında kurulan mudârebe akdi kapsamında temin edilen fonlar esas alınarak, katılım finans kuruluşu tarafından çeşitli finansman yöntemleriyle değerlendirilir. Bu çerçevede fonlar; murâbaha, icâre, istisnâ, müşâreke veya mudârebe gibi yöntemlerle finansman ihtiyacı bulunan müşterilere kullandırılır.
6. Sonuç
Fon toplama tarafında mudârebe, müşterinin sermaye sahibi; katılım finans kuruluşunun ise bu sermayeyi değerlendiren mudârib olduğu bir ilişki kurar. Katılma hesapları bu ilişkinin önemli uygulama alanlarından biridir. Kâr, önceden belirlenen paylaşım oranları üzerinden gerçekleşen kazançtan dağıtılır; belirli bir getiri garanti edilmez.
Katılım finans kuruluşlarının topladığı fonları havuz esasları çerçevesinde değerlendirmesi, mudârebenin finansal aracılık işlevini ortaya koyar. Bununla birlikte fon toplama akdi ile bu kaynakların kullandırıldığı finansman işlemlerinin hukuki niteliği birbirinden ayrılmalıdır.